« از سبب سازيش من سوداييم * وز سبب سوزيش سوفسطاييم « 1 » از سبب سازيش من حيران شدم * وز سبب سوزيش سرگردان شدم » « 2 » از طريق وجه خاص و قرب وريدىْ صادر اوّل و « قلم أعلى » ينبئ عن ذاته و صفاته و آثاره . و إن سألت الحقّ ، أنّ الحقّ هو المنبئ عن ذاته و صفاته و آثاره . در كريمهء لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ « 3 » . جزء اوّل ، دليل بر تنزيه حق ، و جزء دوم ، دليل بر تشبيه است ؛ چه آنكه حق يسمع بسمع كلّ سميع ، و يبصر ببصر كلّ بصير ؛ و في المحمّديين التنزيه في عين التشبيه ، والتشبيه في عين التنزيه . به لسان ديگر ، كليهء مبادى ادراك و علل از مراتب فاعليت حق‌اند . و اين امر نزد ارباب عصمت مسلّم است كه چه در انسان و چه در كليهء علل و معاليلْ آثار مترتبه بر علل و اسباب هم نسبت به حق دارند ، و هم به مبادى اين آثار ؛ و به لسان جمع : قُلْ كُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ « 4 » . [ گفتار در جبر و تفويض و « امر بين الامرين » ] و نيز معناى اين اصل مسلم نزد ارباب درايت و صومعه‌نشينان بارگاه جبروتى و لاهوتى كه « لا جَبْرَ ولا تَفْويضَ ؛ بَل أَمْرٌ بَيْنَ الأمْرَيْنِ » جمع بين جبر و

--> ( 1 ) - مثنوى معنوي ، دفتر اوّل ، ص 28 ، بيت 548 . ( 2 ) - مثنوى معنوي ، دفتر اوّل ، ص 37 ( چاپ انتشارات جاويدان ) . ( 3 ) - الشورى ( 42 ) : 11 . ( 4 ) - النساء ( 4 ) : 78 .